بسیاری از بناهایی که امروز به عنوان نمادهای شهری و نقاط عطف معماری تحسینشان می‌کنیم، روزگاری نه چندان دور در مرکز طوفانی از انتقادات و جنجال‌ها قرار داشتند. در زمان طراحی و ساخت، این آثار برچسب‌هایی چون “زشت”، “ناهماهنگ” یا حتی “توهین به سنت” خوردند، اما به تدریج و با گذر زمان، نه تنها در دل مردم جا باز کردند، که به نمادهای جاودانه شهرهای خود بدل شدند.
آثاری که خط آسمان شهرها را شکل می‌دهند، اغلب به نمادهای محبوب تبدیل می‌شوند؛ با این حال، همه طرح‌ها در بدو ظهور با استقبال مثبت عمومی روبه‌رو نمی‌شوند. نقد معماری، که بسته به دیدگاه‌ها و سلیقه‌های زیبایی‌شناختی و منطقی می‌تواند بسیار متفاوت باشد، باعث شده برخی پروژه‌ها به میدان بحث‌های داغ و طولانی‌مدت تبدیل شوند.
در ادامه، با ۱۵ مورد از جنجالی‌ترین ساختمان‌های تاریخ معماری آشنا می‌شویم:
موقعیت: Barcelona, Spain
معمار: Antoni Gaudí
بازیلیکای ساگرادا فامیلیا، شاهکار آنتونی گائودی که ساخت آن از سال ۱۸۸۲ آغاز شده، شناخته‌شده‌ترین نماد معماری بارسلون است. این کلیسای کاتولیک با طراحی ارگانیک، فرم‌های الهام گرفته از طبیعت و نماهای پیچیده و پرجزئیاتش، سالانه میلیون‌ها بازدیدکننده را به خود جذب می‌کند. اما در عین حال، یکی از جنجالی‌ترین آثار معماری تمام اعصار نیز محسوب می‌شود.
در حالی که معمارانی چون والتر گروپیوس و لویی سالیوان روح و تسلط فنی آن را ستودند، جورج اورول، نویسنده سرشناس، آن را “زشت‌ترین ساختمان جهان” توصیف کرد. در جریان جنگ داخلی اسپانیا، یک گروه آنارشیست در سال ۱۹۳۶ بخش‌هایی از این بنا را به آتش کشیدند و بسیاری از نقشه‌های اصلی گائودی را نابود کردند. اورول در ادامه طعنه‌آمیز گفت: “فکر می‌کنم آنارشیست‌ها سلیقه بدی به خرج دادند که وقتی فرصتش را داشتند، آن را منفجر نکردند.”
موقعیت: New York, USA
معمار: Frank Lloyd Wright
موزه گوگنهایم، یکی از نمادین‌ترین پروژه‌های فرانک لوید رایت، در سال ۱۹۵۹ به عنوان نمادی از نیویورک ساخته شد و در سال ۲۰۱۹ به فهرست میراث جهانی یونسکو اضافه گردید. این موزه که در میان شهری پر از آسمان‌خراش‌ها قد برافراشته، از سوی بسیاری تحسین شده، اما آماج انتقادات نیز بوده است. هنرمندان برجسته‌ای با امضای طومارهایی به آن اعتراض کردند و ساختمان را به “کاسه جو دوسر وارونه”، “ماشین لباسشویی” و “خرگوش عید پاک” تشبیه نمودند.
نورمن میلر، نویسنده، معتقد بود که موزه “عامدانه… و به طرز وحشیانه‌ای فضا را در هم می‌شکند.” آنا لوئیز هاکستبل در مجله نیویورک تایمز در سال ۱۹۵۹ نوشت: “از زمانی که موزه جنجالی فرانک لوید رایت در خیابان پنجم بالا شکل گرفت، نیویورکی‌ها مشغول بازی حدس‌زدن هستند که ‘این چیست؟’ این ساختمان عظیم دایره‌ای بتنی به یک کیک کوچک وارونه، یک وان بدون دسته، یک قالب غول‌پیکر ژله و آخرین سنگر خط ماژینو تشبیه شده است.” رایت در سال ۱۹۵۷ در پاسخ به این انتقادات گفت: “خب، من این نوع واکنش‌ها را زیاد شنیده‌ام و همیشه آنها را بی‌ارزش دانسته‌ام و فکر می‌کنم واقعاً هم بی‌ارزش هستند.”
موقعیت: Paris, France
معمار: Gustave Eiffel
برج ایفل که برای نمایشگاه جهانی ۱۸۸۹ رونمایی شد، از آن زمان تاکنون به عنوان نماد تعریف‌کننده شهر پاریس در آسمان این شهر قد برافراشته است. این سازه که به عنوان یک سازه موقت و برای جمع‌آوری ظرف ۲۰ سال طراحی شده بود، از سوی منتقدان به عنوان یک زخم چشمی که با زیبایی کلاسیک شهر در تضاد بود، مورد انتقاد قرار گرفت. معماران به طور خاص به این موضوع اعتراض داشتند که چنین پروژه‌ای توسط یک مهندس طراحی شده است، نه یک معمار.
برج ایفل که با عناوینی چون “چراغ خیابانی تراژیک” و “برج هیولایی که سایه‌اش را بر شهری ظریف می‌اندازد” توصیف می‌شد، با مخالفت شدید چهره‌های برجسته دنیای هنر و ادبیات از جمله آهنگساز شارل گونو، نویسندگان گی دو موپاسان و الکساندر دوما (پسر)، شاعر فرانسوا کوپه و شارل گارنیه، معمار اپرای گارنیه مواجه شد. آنها در سال ۱۸۸۷ نامه‌ای سرگشاده در روزنامه “لو تان” منتشر کرده و خواستار توقف پروژه شدند.
در این نامه آمده بود: “ما، نویسندگان، نقاشان، مجسمه‌سازان، معماران و دوستداران زیبایی پاریس که تاکنون دست‌نخورده باقی مانده، با تمام قدرت و با تمام indignation خود، به نام ذائقه دست‌کم‌گرفته‌شده فرانسوی، به نام هنر و تاریخ فرانسه که در معرض تهدید است، علیه برپایی برج بی‌فایده و هیولایی ایفل در قلب پایتخت اعتراض می‌کنیم. افکار عمومی که اغلب داور خرد و انصاف است، قبلاً آن را ‘برج بابل’ نامیده است.”
گی دو موپاسان که برج را “اسکلتی عظیم و بی‌شکل که نتوانسته دودکش کارخانه‌ای مضحک و باریک را خلق کند” توصیف کرده بود، پس از اتمام برج، ناهار خود را در طبقه اول آن صرف می‌کرد و می‌گفت: “این تنها جای شهر است که آن را نمی‌بینم.” برج ایفل علیرغم اینکه به عنوان سازه‌ای موقت ساخته شد و انتقادات فراوانی دریافت کرد، به دلیل کاربردش به عنوان فرستنده رادیویی، هرگز برچیده نشد.
۴. برج تاور / Tower Bridge
موقعیت: London, UK
معمار: Horace Jones, John Wolfe Barry
پل تاور، یکی دیگر از جنجالی‌ترین بناهای تاریخ، امروز نماد شناخته‌شده لندن است، اما روزگاری “کودکانه” و “زشت” توصیف می‌شد. این پل که برج‌های سنتی گوتیک را با دروازه‌های فولادی مدرن ترکیب می‌کند، از دید منتقدان معماری “ترکیبی وحشتناک از آهن‌کاری و سنگ‌کاری گوتیک” به نظر می‌رسید.
دو ماه قبل از افتتاح پل، روزنامه “پال مال گزت” این نظرات را منتشر کرد: “قطعاً به نظر می‌رسد کیفیتی ظریف از نازیبایی، نوعی زشتی رنگارنگ، در این پل جدید وجود دارد که سن هرگز نمی‌تواند آن را پژمرده کند و عادت نیز نمی‌تواند کهنه‌اش سازد. این پل به‌خوبی در موقعیتی برای زشت‌ترین اثر عمومی ما قرار گرفته، آن هم درست در میانه تیمز، تا وحشت گردشگران خارجی را برانگیزد.”
۵. هرم لوور / The Louvre Pyramid
موقعیت: Paris, France
معمار: I.M. Pei
هرم لوور، بخش به‌وضوح قابل تشخیصی از خط آسمان امروزی پاریس، یکی از جنجالی‌ترین ساختمان‌های تمام دوران است. این سازه مدرن شیشه‌ای و فلزی که در اواخر دهه ۱۹۸۰ افتتاح شد، به دلیل تضادش با کاخ تاریخی لوور، نماد میراث فرانسوی، با انتقادات شدیدی مواجه شد. منتقدان این هرم ۷۱ فوتی را اغلب “زشتی خیره‌کننده” و “یک شوخی معماری” می‌نامیدند و حتی گفته می‌شد که در مصر باستان، هرم نماد مرگ بوده است. با وجود همه این انتقادات سخت، آی.ام. پی شجاعانه پروژه را به پایان رساند و امروز این سازه به یکی از نمادین‌ترین عناصر خط افق پاریس تبدیل شده است.
پی در مستند PBS می‌گوید: “وقتی برای اولین بار ایده را به مردم نشان دادم، می‌توانم بگویم ۹۰ درصد مخالف بودند. یک سال و نیم اول واقعاً جهنم بود. نمی‌توانستم در خیابان‌های پاریس راه بروم بدون اینکه مردم طوری به من نگاه کنند که انگار می‌گویند: ‘باز هم تو. اینجا چه کار می‌کنی؟ با لوور بزرگ ما چه کار می‌کنی؟'”
۶. خانه اپرای سیدنی / Sydney Opera House
موقعیت: Sydney, Australia
معمار: Jorn Utzon
خانه اپرای سیدنی، یکی از نمادین‌ترین بناهای استرالیا که به ظرافت و فرم متمایزش شهرت دارد، در زمره جنجالی‌ترین سازه‌های تاریخ نیز قرار می‌گیرد. این پروژه با بودجه ۱۸ میلیون دلار استرالیا و زمان تکمیل ۱۸ ماهه آغاز شد و قرار بود سقف‌های پیچیده آن در فرانسه ساخته و به استرالیا وارد شود. در سال ۱۹۶۶، دولت تازه‌انتخاب شده نیو ساوت ولز از کمال‌گرایی غیرقابل انعطاف یورن اوتسون انتقاد کرد و مدعی شد که هزینه‌ها بیش از حد بالا و پیشرفت کار بسیار کند است. به دنبال این انتقادات، اوتسون از پروژه کناره‌گیری کرد، ساخت‌وساز متوقف شد و بودجه پروژه مسدود گردید.
معمار پیتر هال که جایگزین اوتسون شد، تغییرات قابل توجهی در طراحی اصلی ساختمان ایجاد کرد. تحت نظارت هال، هزینه‌ها به ۱۰۲ میلیون دلار استرالیا افزایش یافت و با تقریباً یک دهه تأخیر اضافی، پروژه نهایتاً پس از ۱۶ سال به پایان رسید.
۷. خانه رقصان / Dancing House
موقعیت: Prague, Czech Republic
معمار: Frank Gehry, Vlado Milunić
خانه رقصان فرانک گهری، یکی از جاه‌طلبانه‌ترین پروژه‌های او که با همکاری ولادو میلونیچ طراحی شد، زمانی که در سال ۱۹۹۶ در خط افق پراگ جای گرفت، با انتقادات فراوانی مواجه شد. این بنا با الهام از دون مشهور رقص دهه ۱۹۳۰، فرد آستر و جینجر راجرز، با فرم‌های منحنی و سیال و نیمرخ تکه‌تکه‌اش، تضادی آشکار با معماری باروک، گوتیک و آرت نوو شهر ایجاد کرد. منتقدانی که این تضاد را برنمی‌تابیدند، معتقد بودند که ساختمان هماهنگی تاریخی کرانه رودخانه را برهم زده و ظاهر موج‌دار و نامتعارفش لقب “خانه مست” را برای آن به ارمغان آورد.
با وجود تمام این انتقادات، خانه رقصان که در تضاد با گذشته کمونیستی چکسلواکی، نمادی از آزادی و رهایی دیده می‌شد، در سال ۱۹۹۷ برنده جایزه در مسابقه طراحی مجله تایم شد.
۸. یادبود کهنه‌سربازان ویتنام / The Vietnam Veterans Memorial
موقعیت: Washington, DC
معمار: Maya Lin
از زمان تکمیل در سال ۱۹۸۲، یادبود کهنه‌سربازان ویتنام طراحی شده توسط مایا لین، بحث‌های شدیدی را برانگیخته و به عنوان یکی از جنجالی‌ترین بناهای تاریخ شناخته می‌شود. دیوار گرانیتی V شکلی که نام بیش از ۵۸,۰۰۰ کشته بر آن حک شده، دارای فرمی انتزاعی، رنگی تیره و طراحی مینیمالیستی است. این دیوار عاری از نمادهای میهن‌پرستانه، به دلیل نداشتن نمادهای میهنی و با توجه به میراث آسیایی لین، از سوی کهنه‌سربازان، سیاستمداران، منتقدان و مردم به نمایندگی از یک موضع ضدجنگ متهم شد. مخالفان این یادبود را “بنای یادبود شکست” خواندند و استدلال کردند که به جای تجلیل از کشته‌شدگان و بازماندگان، منعکس‌کننده احساس گناه یک ملت است و آن را “زخمی سیاه از شرم” و “خندقی تحقیرآمیز” نامیدند.
برخی آن را “دیوار ندبه برای فرار از خدمت سربازی و چپ‌گرایان آینده” می‌دانستند، اما سادگی قدرتمند یادبود کهنه‌سربازان ویتنام به تدریج مورد پذیرش قرار گرفت. امروزه سالانه حدود سه میلیون نفر از این یادبود بازدید می‌کنند.
۹. هرم ترانس‌امریکا / Transamerica Pyramid
موقعیت: San Francisco, CA
معمار: William Pereira
هرم ترانس‌امریکا که طراحی آن در سال ۱۹۶۹ جنجالی را در میان ساکنان سانفرانسیسکو برانگیخت، از دید منتقدان به دلیل تضاد شکل هرمی‌اش با معماری ویکتوریایی کم‌ارتفاع شهر، بسیار ناهماهنگ به نظر می‌رسید. برنامه‌ریز شهری سانفرانسیسکو در آن زمان حتی هرم را یک “ساختار غیرانسانی” توصیف کرد.
هرم ترانس‌امریکا که در حین ساخت “پوچی وحشتناک”، “یک کشتارگاه واقعی معماری” و “توهینی به سانفرانسیسکو” تلقی می‌شد، در سال ۱۹۷۲ تکمیل شد و از آن زمان به بخشی جدایی‌ناپذیر از خط افق شهر تبدیل شده است. حتی برخی از معمارانی که قبلاً با پروژه مخالف بودند، اکنون آن را “ساختمانی باشکوه” می‌دانند.
موقعیت: London, UK
معمار: Sir Denys Lasdun
تئاتر ملی لندن، یکی از نمادین‌ترین ساختمان‌های بروتالیست این شهر، با تراس‌های بتنی خشن، اشکال هندسی و نمای چشمگیرش، از سوی برخی شاهکار معماری مدرن به شمار می‌رود. زمانی که این بنا در سال ۱۹۶۷ رونمایی شد، لارنس الیویه، بازیگر و کارگردان مشهور، آن را “زیباترین و بهترین تئاتر جهان از نظر عملکرد” ستود، اما انتقاداتی که بعدها متوجه آن شد، آن را به یکی از جنجالی‌ترین ساختمان‌های تاریخ تبدیل کرد.
در سال ۲۰۱۶، چارلز، که اکنون پادشاه بریتانیا است و آن زمان پرنس ولز بود، در مستندی در حاشیه رود تیمز درباره این تئاتر اظهار نظر کرد و گفت: “به تئاتر ملی نگاه کنید، به نظر می‌رسد راهی هوشمندانه برای ساخت یک نیروگاه هسته‌ای در وسط لندن است.” شاه چارلز همچنین این تئاتر را “یک غده چرکین هیولاگونه بر چهره یک دوست ظریف و دوست‌داشتنی” توصیف کرد.
موقعیت: Doha, Qatar
معمار: Zaha Hadid Architects
ورزشگاه الوکره که توسط زاها حدید برای جام جهانی فوتبال ۲۰۲۲ طراحی و در سال ۲۰۱۹ افتتاح شد، یکی از جنجالی‌ترین پروژه‌های تاریخ است. این ورزشگاه علاوه بر انتقاداتی که به دلیل طراحی و شباهت فرم آن به اندام تناسلی زنان متوجه آن شد، با مخالفت گروهی از معماران ژاپنی به رهبری فومیهاکو ماکی نیز روبه‌رو گشت که با ارائه طوماری استدلال می‌کردند که ساختمان از نظر مقیاس و بودجه، توجیه‌پذیر نیست.
ساخت ورزشگاه الوکره که جنجال‌های زیادی را بر سر شرایط بد کاری کارگران مهاجر برانگیخت، بنابر گزارش‌ها منجر به مرگ بیش از ۱۰۰۰ کارگر شد. زاها حدید که گفته بود “به عنوان یک معمار، وظیفه من رسیدگی به این موضوع نیست”، بعدها به خاطر اتهاماتی در مورد تعداد بالای مرگ‌ومیرها از نشریه نیویورک ریویو آو بوکس شکایت کرد.
موقعیت: Mumbai, India
معمار: Perkins + Will
برج مسکونی ۲۷ طبقه آنتیلیا که توسط Perkins + Will برای میلیاردر موکش آمبانی طراحی شده، عنوان گران‌ترین برج مسکونی جهان را یدک می‌کشد. این اقامتگاه لوکس که در قلب بمبئی و در مجاورت زاغه گولیبار ساخته شده، شامل پارکینگی شش طبقه، ۹ آسانسور خصوصی و حدود ۴۰۰ هزار متر مربع فضای زندگی برای یک خانواده است. بسیاری از ساکنان بمبئی از برج آنتیلیا به عنوان نمادی از بی‌احساسی و تجمل گرایی افراطی انتقاد کردند.
برج آنتیلیا با اصول سنتی هندو “واستو” مطابقت ندارد که خود بر جایگاه آن به عنوان یکی از جنجالی‌ترین ساختمان‌های تاریخ افزوده است. مسائل مربوط به روش‌های تملک زمین، پارکینگ غیرقانونی که قوانین محلی مربوط به آلودگی صوتی را نقض می‌کرد و وجود سه بالگردنشین نیز موضوع بحث‌های طولانی بوده است.
موقعیت: Portland, USA
معمار: Michael Graves
ساختمان پورتلند، اولین بنای مهم پست‌مدرن در آمریکای شمالی، یکی از جنجالی‌ترین ساختمان‌های تاریخ است. این بنا از سوی برخی به عنوان سازه‌ای انقلابی که جنبش پست‌مدرن را شعله‌ور ساخت، ستایش شد، اما در عین حال انتقادات قابل توجهی را در محافل معماری دهه ۱۹۷۰ برانگیخت. ساختمان پورتلند که در مرکز بحث‌های داغ بر سر اعتبار و کاربردی بودن پست‌مدرنیسم در زمینه‌ای عملکردی قرار داشت، به خاطر فضاهای داخلی بسته و ناکافی، پنجره‌های کوچک، فرم جعبه‌ای‌اش و نمای تراکوتای لعاب‌دارش مورد انتقاد قرار گرفت.
مایکل گریوز در واکنش به بحث‌های تخریب ساختمان گفته بود: “تمام ایده تخریب ساختمان، مثل کشتن یک کودک است… نمی‌دانم چگونه به این واکنش نشان دهم.”
موقعیت: London, UK
معمار: Norman Foster
امروزه این آسمان‌خراش شیشه‌ای که به نمایشگر تنوع معماری لندن بدل شده، به دلیل شباهتش به خیارشور، عموماً با نام “گرکین” (خیارشور) شناخته می‌شود. این ساختمان علیرغم تحسین‌هایی که برای طراحی نوآورانه و بهره‌وری انرژی‌اش دریافت کرده، آماج انتقادات زیادی نیز بوده است. برخی به پتانسیل شکل غیرعادی آن برای تحت‌الشعاع قرار دادن بناهای تاریخی شهر اشاره کرده‌اند.
موقعیت: Chicago, USA
معمار: Sophia Hayden Bennett
ساختمان زن که توسط سوفیا هایدن بنت برای نمایشگاه جهانی ۱۸۹۳ شیکاگو طراحی شد، یکی از جنجالی‌ترین ساختمان‌های تاریخ است. این بنا که برای نمایندگی زن مدرن قرن نوزدهم طراحی شده بود و به دستاوردهای زنان در هنر و صنایع دستی اختصاص داشت، توسط کمیته سازماندهی مردانه تحت سلطه دنیل برنهام بی‌ربط تلقی و نادیده گرفته شد. ساختمان زن که به خاطر زیبایی‌شناسی ساده و “زنانه” خود در تضاد با ساختمان‌های مجلل همسایه که توسط معماران مرد طراحی شده بودند، مورد انتقاد قرار گرفت و “لطیف” و “ترسو” توصیف شد.
این بنا که توسط هیئت مدیره ای از بانوان اداره می‌شد، به مرکز بحث‌های شدیدی بر سر لزوم وجود فضایی منحصراً به کار زنان و نقش گسترده‌تر زنان در معماری تبدیل شد. سوفیا هایدن بنت آنچنان با بازخوردهای بی‌امان مواجه شد که در نهایت حرفه معماری را رها کرد.
نظر کاربران
ثبت نظر